مقاله حاضر، نوشته ماری الیاس Marie Elias است که تاریخ تئاتر فلسطین را طی سه دوره قبل از واقعه «نکبت»، انتفاضه اول و جنبش مقاومت فلسطین و در دوره تشکیل حکومت خودگران فلسطین، مرور کرده است. در اینجا، اصطلاح «تئاتر فلسطین» به نمایشنامه‌هایی که توسط فلسطینی‌ها و غیرفلسطینی‌ها در مورد مسئله فلسطین نوشته شده است، اشاره ندارد. بلکه به تئاتر به عنوان بیان بازیگری و کارگردانی توسط گروه‌هایی با هویت فلسطینی می‌پردازد که نهایتاً با تیغ تیز سانسور مواجه بوده یا توسط فلسطینی‌‌هایی که در اسرائیل زندگی می‌کنند، دچار تحریف و انحراف شده‌اند.

کشور فلسطین در تمامی حوزه‌های هنر به ویژه سینما و هنرهای نمایشی سال‌هاست که دچار سانسور، تحریف و تهدید است و «موزه هنرهای معاصر فلسطین» این مطلب را برای پژوهشگران ایرانی در وبگاه خود قرار داده تا آنان که علاقه‌مند به حوزه هنر «غرب آسیا» به ویژه هنر نمایش فلسطین هستند، بتوانند مطالب مرتب را بازیابی و مورد مطالعه قرار دهند.

نوشته ماری الیاس

روزهای آغازین تئاتر فلسطین بی‌شباهت به روزهای تئاتر عرب در سایر نقاط شام نیست. با این حال، تاریخ تئاتر در فلسطین از اوایل دهه 1900 با سایر کشورهای منطقه متفاوت بوده است، زیرا تغییرات سیاسی و جمعیتی که فلسطین و مردم فلسطین متحمل شدند، اساساً با سایر نقاط شام متفاوت بود. تئاتر فلسطین در شرایط دشوار، با تمرکز درونی و سپس با گذر از مراحل آشوب و انزوا، ظهور کرد و امروز یک تئاتر فلسطینی متمایز به وجود آمده است که هم توسط تاریخ و هم جهانی شدن آن، از جمله گشودگی جهانی و تکامل ارتباطات، شکل گرفته است.

تئاتر فلسطین سه مرحله تکاملی را پشت سر گذاشته است که هر کدام با آغازی متمایز مشخص می‌شوند. مرحله نخست با تولد تئاتر فلسطین در اواخر قرن نوزدهم آغاز می‌شود و تا سال 1948 ادامه دارد. دومین مرحله شاهد تولد دوباره تئاتر فلسطین پس از سال ۱۹۶۷ هستیم، به‌ویژه در طول انتفاضه اول که در سال ۱۹۸۷ بود، به اوج خود رسید. با تأسیس حکومت خودگردان فلسطین در سال ۱۹۹۳ مرحله سوم تئاتر فلسطین آغاز شد.

دوره نخست: ظهور تئاتر فلسطین

ظهور و توسعه اولیه تئاتر در شهرهای فلسطین قبل از سال ۱۹۴۸ در چارچوب ظهور تئاتر به‌طور گسترده‌تر در سراسر شام در اواسط قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم و فضای روشنفکری در منطقه رخ داد. تئاتر در چارچوب یک رنسانس فرهنگی که در مناطق و شهرهای خاصی (مانند باشگاه‌های فرهنگی در حیفا - باشگاه ارتدکس، باشگاه کاتولیک و باشگاه اسلامی) و اورشلیم (دانشکده معلمان) و از طریق مدارس مبلغان مذهبی که در چندین شهر بزرگ رایج بودند، پدیدار شد. فعالیت‌های هنری خانواده الجوزی (al-Jawzi) و ظهور چندین نمایشنامه‌نویس در دهه ۱۹۲۰، از جمله برادران صلیبا ((Saliba، جمیل حبیب بحری( Jameel Habib Bahry) ، برادران نصری Nasri brothers)) و جمیل الجوزی Jameel al-Jawzi))، به ویژه قابل توجه است. منابع و خاطرات هنرمندان تأیید می‌کنند که میهمان‌خانه‌ها یا قهوه‌خانه‌ها فضاهایی را برای اجراها، از جمله تولیدات دانشجویی، فراهم می‌کردند. نمایشنامه‌ها از آثار نویسندگان عرب مانند لیلی و مجنون (دیوانه لیلی) اثر احمد شوقی(Ahmad Shawqi) ، «السموال او وفا العرب» (وفاداری اعراب) اثر آنتوان جمیل (Antoun Gemayel)، یا ترجمه‌هایی از آثار نویسندگان اروپایی مانند «آوار» یا «پزشک بدکاره» اثر مولیر، یا «رومئو و ژولیت»، یا «هملت» اثر شکسپیر اقتباس می‌شدند.

دوره دوم: ۱۹۶۷-۱۹۹۳

پس از سال ۱۹۴۸، تنها در اواخر دهه ۱۹۶۰ بود که تئاتر فلسطین دوباره متولد شد. با توجه به شکست جنگ ۱۹۶۷ و آغاز جنبش مقاومت فلسطین، تمایلی آشکار اما ناهماهنگ، چه در داخل فلسطین و چه در خارج از کشور، برای توسعه تئاتر با هویت فلسطینی ابراز شد.

در دیاسپورا، (Diaspora)- آوارگان دور از وطن- اولین تلاش برای احیای تئاتر فلسطین توسط گروه تئاتر فتح، ابتدا در عمان و سپس در دمشق در سال ۱۹۶۶، طی دو سال، انجام شد. از جمله اجراهای آنها، نمایش «مردمی جاودانه» نوشته سعید المزاین(Saeed al-Mezayen ) و به کارگردانی صبری سوندوس (Sabri Sondos) بود. با این حال، خلیل طافش(Khalil Tafesh) را می‌توان بنیانگذار تئاتر فلسطین در دیاسپورا دانست. طافش پس از تحصیل در رشته تئاتر در قاهره در سال ۱۹۶۹، گروه تئاتر ملی فلسطین را در دمشق تأسیس کرد که نمایشی از «محاکمه مردی که نجنگید» نوشته ممدوح عدوان Mamdouh Adwan))، نمایشنامه‌نویس سوری و به کارگردانی حسن عویطی(Hassan "Uwayty)، کارگردان فلسطینی، به روی صحنه برد.

عویطی سپس نمایشی با نام «دیدار» را کارگردانی کرد که اقتباسی از رمان یوسف القاید (Yusuf al-Qaid) درباره سفر ریچارد نیکسون، رئیس جمهور آمریکا، به مصر بود. پس از آن، حسین الاسمر (Hussein al-Asmar) نمایشی از «رویای فلسطینی» نوشته‌ی رشاد ابو شاور (Rashad Abu Shawar) را کارگردانی کرد و فواز ساغر(Fawaz Sager)، کارگردان فقید سوری، اقتباسی از «مؤسسه جنون» نوشته سمیح القاسم (Samih al-Qasim) را به روی صحنه برد. جواد الاسدی(Jawad al-Assadi) ، کارگردان عراقی، بعدها نمایش‌هایی را در تئاتر ملی فلسطین کارگردانی کرد؛ آخرین نمایشی که او کارگردانی کرد «تجاوز» نوشته سعدالله ونوس (Saadallah Wannous) در اوایل دهه ۱۹۹۰ بود.

با وجود این فعالیت‌ها، تئاتر فلسطینی در دیاسپورا نفوذ محدودی داشت و شبیه چیزی بود که می‌توان آن را تئاتر نمایندگی دیپلماتیک نامید.

در کرانه باختری، تئاتر در دهه ۱۹۷۰، به ویژه در رام‌الله، البیره و اورشلیم، شروع به شکل‌گیری کرد. پیش از سال ۱۹۷۰، طارق مساروه Tarek Masarweh)) اولین کسی بود که یک گروه تئاتر در آنجا تشکیل داد: او نمایشی از نمایشنامه «قایق بدون ماهیگیر» اثر آلخاندرو کاسونا (Alejandro Casona) را به روی صحنه برد.

تئاتر در کرانه باختری پدیده‌ای مهم بود زیرا مخاطبان خاصی را هدف قرار می‌داد و نقش اجتماعی مهمی را ایفا می‌کرد. با این حال، از مشکلات متعددی از جمله کمبود رپرتوار، متخصص، منابع و حمایت رنج می‌برد. اسرائیل نیز محدودیت‌هایی ایجاد می‌کرد؛ اجراها نیاز به مجوز داشتند (که اخذ آنها دشوار بود) و اغلب به‌طور کامل ممنوع و نمایشنامه‌ها مشمول سانسور می‌شدند.

گروه «تئاتر خانواده» در سال ۱۹۷۰ در رام‌الله تشکیل شد؛ بعداً به گروه بلالین تبدیل شد. دو سال بعد، گروه دبابیس نیز در رام‌الله تأسیس شد. گروه الحکاواتی در سال ۱۹۸۳ از دل دبابیس بیرون آمد و هنوز هم به عنوان تئاتر ملی فلسطین وجود دارد. در اورشلیم، گروه سندوق العجاب و گروه القصبه تأسیس شدند. گروه‌های دیگر شامل تئاتر السنابیل، عناد در البیره و سایر گروه‌ها در اردوگاه‌ها هستند. اکثر آنها سبک کار جمعی را پذیرفتند.

تئاتر فلسطینی (تئاتر الحکاواتی) توسط فرانسوا ابو سالم (François Abou Salem) به همراه جکی لوبک(Jackie Lubeck)، راضی شحاده (Radi Shehadeh) و ادوارد معلم (Edward Muallem) تأسیس شد.

معلم و همسرش ایمان عون(Iman Aoun) بعداً گروه اشتر را تأسیس کردند. این گروه اولین جشنواره تئاتر و فولکلور فلسطین را در سال ۱۹۷۳ در رام‌الله برگزار کرد، جشنواره‌ای که تا سال ۱۹۷۵ ادامه یافت. همچنین تشکیل گروه‌های تئاتر متعدد را تشویق کرد که به سرعت ایجاد شدند.

این گروه‌های تئاتر از کمبود حمایت و کارکنان تمام وقت رنج می‌بردند. این امر به ویژه در مورد تئاتر الحکاواتی صادق بود که تعداد زیادی نمایش (از جمله ۱۲۰ اجرا از محجوب محجوب) را به روی صحنه برد. پس از جستجوی طاقت‌فرسا برای یافتن مکانی مناسب، الحکاواتی یک سالن تئاتر سوخته در اورشلیم پیدا کرد که در سال ۱۹۸۴ آن را به یک مرکز تئاتر تبدیل کرد. تئاتر و سینماتِک القصبه در سال ۱۹۷۰ توسط جورج ابراهیم در اورشلیم تأسیس شد و سپس در سال ۲۰۰۰ به رام‌الله منتقل شد و در آنجا به یک مرکز فرهنگی تبدیل شد و مجموعه‌ای از امکانات پیشرفته را ارائه داد.

دوره سوم: ۱۹۹۳ و پس از آن

پس از توافق اسلو و تأسیس حکومت خودگردان فلسطین (PA)، ساختار مؤسسات تئاتر به طور قابل توجهی تغییر کرد. حکومت خودگردان، مؤسسات رسمی مانند وزارت فرهنگ را ایجاد کرد، اما بودجه این وزارتخانه همچنان بسیار محدود بود. سازمان‌های جامعه مدنی نیز تأسیس شدند، هرچند وقتی نتوانستند بودجه لازم را از مؤسسات رسمی دریافت کنند، برای تولید نمایش به بودجه خارجی متکی شدند.

از جمله موارد قابل توجه، تئاتر اشتر است؛ یک مؤسسه غیردولتی که توسط ادوارد معلم و ایمان عون اداره می‌شود و اهداف توسعه‌ای و آموزشی دارد. تئاتر اشتر در سال ۱۹۹۱ به عنوان یک گروه دانشجویی در اورشلیم تأسیس شد و در سال ۱۹۹۵ مکان دوم خود را در رام‌الله افتتاح کرد. این گروه برای بازسازی مکان رام‌الله و تبدیل آن به یک فضای تئاتری تلاش کردند، یک اتاق برای تمرین و اتاق دیگری با ظرفیت هفتاد نفر برای اجرا به‌وجود آورند. اشتر با استفاده از تکنیک‌های تئاتر تعاملی به یک آزمایشگاه تئاتر تبدیل شد و پیش از جنگ توانست یک آکادمی برای آموزش تئاتر افتتاح کند. همچنین تئاتر الحاره (al- Harah) در شهر بیت جلا که توسط مارینا برهام در سال ۲۰۰۵ تأسیس شد، و تئاتر الحریه (al-Hurriya)که در سال ۲۰۰۶ در اردوگاه پناهندگان جنین تأسیس شد و هدف آن توسعه «یک جامعه هنری پویا و خلاق» از طریق هنر به عنوان کاتالیزوری برای تغییر اجتماعی و «مقاومت در برابر همه اشکال ظلم» بود، ایجاد شود.

در نوار غزه، تئاتر با مشکلات بیشتری روبرو شد. تلاش‌های متعدد برای ایجاد یک جنبش تئاتر وظیفه‌شناس و از نظر هنری بالغ هنوز چندان موفقیت‌آمیز نبوده است. بسیاری از جوانان در سال‌های اخیر گروه‌های تئاتر تشکیل داده‌اند، انواع مختلف تئاتر را به روی صحنه برده‌اند و تلاش‌های مالی و هنری خود را سرمایه‌گذاری کرده‌اند، اما تئاتر هنوز بیشتر یک سرگرمی یا فعالیت غیرحرفه‌ای است.

از حدود سال ۱۹۸۹، چندین گروه تئاتری ظهور کردند، از جمله گروه تئاتر شمع‌ها؛ گروه امید در هنر و تئاتر که توسط هنرمند صائب السقا و نبیل ثقةالله تأسیس شد؛ گروه حنادل؛ گروه مجمع کرامت؛ روز تئاتر؛ گروه جنوبی؛ گروه بسمه؛ گروه تئاتر برای همه؛ و گروه سازمان مجمع کرامت در رفح. برخی از این گروه‌ها هنوز فعال هستند، در حالی که برخی دیگر منحل شده‌اند.

در میان فلسطینی‌های اسرائیل، با وجود تلاش‌های مختلف، تا اوایل دهه ۱۹۹۰، زمانی که تئاتر در کرانه باختری احیا شد، جنبش تئاتری واقعاً وجود نداشت. بازیگرانی که در دانشگاه‌ها و مؤسسات اسرائیلی تحصیل کرده‌اند - از جمله محمد بکری، حنان الحلو، سلوی نقاره و راضی شحاده (نویسنده کتاب تئاتر فلسطینی در فلسطین در سال 1948: بین مبارزه برای بقا و هویت شکافته) - برای ایجاد تئاتر عربی در اسرائیل تلاش کرده‌اند. چندین گروه تئاتر عربی در شهرهای مختلف، از جمله ناصره، حیفا و به ویژه در عکا، فعال هستند. نمایشنامه‌ها تحت سلطه مضامین سیاسی و طنز سیاسی هستند. اکثر گروه‌ها مستقل هستند، اگرچه برخی تحت نظارت وزارت آموزش اسرائیل فعالیت می‌کنند و با چالش‌های مختلفی از جمله حمایت، هویت و مسائل ارتباطی روبرو هستند.

منابع:

1- انیس، محمد. "الحرکه المصراحیه فی المناطق المحتله: نشأتها، وقیعها، و مشکلاتها" [جنبش تئاتر در سرزمین‌های اشغالی: آغاز، واقعیت و مشکلات]. السامد الاقتصادی 8، شماره 59 (ژانویه - فوریه 1986).

2- العیدی، نوحه. المصره الفلسطینی حتا عم 2001 [تئاتر فلسطینی تا سال 2001]. رام الله: وزارت فرهنگ فلسطین، 2016.

3- غنیم، کمال. المسره الفلسطینی: دیراسه تاریخى نقدیه فی الادب المسرحى [تئاتر فلسطین: مطالعه تاریخى انتقادى در ادبیات نمایشى]. قاهره: دارالحرام لی التراث، 2003م.

4- الجوزی، نصری. تاریخ المسرح الفلسطینی 1918-1948 [تاریخ تئاتر فلسطین 1918-1948]. نیکوزیا: چاپ شرق، 1990.

5- شلوت، عفیف. «لماحات من تاریخ مصرحینه المحلی» [چشم‌هایی از تاریخ تئاتر محلی ما]. مجلات الشروک (شفاء عمرو) 17، شماره 4 (1981).

6- شهاده، رادی. المصره الفلسطینی فی فلسطین 48: بینا سیرة البقاع و انفصال الحاویة [تئاتر فلسطینی در فلسطین سال 48: بین مبارزه برای بقا و انشعاب هویت]. رام الله: وزارت فرهنگ فلسطین، 1998.

7- شهاده، رادی. «تئاتر فلسطینی، گذشته و حال»؛ در al-monitor.com

8- زقوت، ناهید. «الحرکة المسرحیه فی قیتة غزا» [جنبش تئاتر در نوار غزه]. در حسین الاسمر، الحرکة المسرحیه فی قسط غزا: وقیعوها، و معطیت‌ها، و آفاق تتاوری‌ها [جنبش تئاتر در نوار غزه: واقعیت، حقایق، و چشم‌اندازهای توسعه]; در diwanalarab.com.

*عکس روی خبر از بروشور تئاتر الحکاواتی استفاده شده است.